Ook kunst maakt het landschap

1 Land art en de Biesbosch
Het Brabants kenniscentrum kunst en cultuur (bkkc) en het vernieuwde Biesbosch MuseumEiland organiseerden op vrijdag 13 november een bijeenkomst in het museum om mee te praten over de rol die kunst kan innemen binnen ruimtelijke ontwikkelingen. De Biesbosch is de afgelopen jaren behoorlijk veranderd. De Noordwaard is ontpolderd en er is ruimte gemaakt voor de rivier. Een nieuw landschap en een nieuwe natuur zijn ontstaan. Ook kunst speelde daarbij een rol; met verschillende partners zijn er landkunstwerken in het nieuwe landschap gerealiseerd. Sandra Smets en Xandra Nibbeling doen verslag van de bijeenkomst.2

Het ligt eraan vanaf welke kant je komt, maar je kunt het pontje nemen tussen Dordrecht en Werkendam, dan even door met de auto en je komt bij het nieuwe Biesboschmuseum dat afgelopen jaar opende. Het gaat over de natuur waar het museum zich in begeeft maar in die (kunstmatige) natuur is ruimte voor een bijzondere vorm van kunst waar Nederland een grote traditie in heeft: land art. Op de bijeenkomst werd daarover gesproken, over het kunstklimaat en wat de bezuinigingen betekenen voor deze traditie, welke opdrachten wel en niet gegeven worden, en wat deze kunst betekent voor Nederland.

Kunst in de Biesbosch
Liesbeth Jans, programmaleider omgevingskwaliteit van bkkc, leidt de dag in door te vertellen over het belang dat bkkc en de provincie Noord-Brabant hechten aan land art, of landkunst. Het gaat bkkc om de omgevingskwaliteit; de fysieke en de sociale omgeving worden versterkt door kunst en cultuur. Jans zet uiteen hoe kunst al sinds de jaren ’90 deel uitmaakt van de Biesbosch. De omvorming van het landschap in het kader van het programma Ruimte voor de Rivier moest volgens bkkc worden geaccentueerd met kunst. Het masterplan voor kunst in de Biesbosch was begin deze eeuw gereed en de opdrachten werden vervolgens uitgeschreven. In 2005 werden de voorstellen gepresenteerd, gevolgd door de realisatie en het uitzetten van een wandelroute langs de werken in 2006 en 2007. Met kunst in het landschap wil bkkc de identiteit van de plek versterken: hedendaagse kunst wordt ingezet om de geschiedenis en de cultuur van het gebied te tonen.

3

Land art
Sandra Smallenburg – die onlangs een boek over land art publiceerde (zie BK-informatie nr. 7, 2015) – was te gast en vergeleek de Amerikaanse landschapskunst, deels ontstaan uit de minimal art, met de Nederlandse landschapskunst, deels ontstaan uit de conceptuele kunst. Flevoland is bij uitstek de provincie waar, in de jaren zeventig onder andere, enkele grote landwerken zijn ontstaan. Hier is momenteel de last van de bezuinigingen, een slow burn, voelbaar: de afschaffing van de Paviljoens maakt het onderhoud penibel. Dat geldt ook voor openbare kunst elders in het land. Toch is in de Flevopolder nog ruimte voor meer kunst: Paul de Kort (aanwezig bij de bijeenkomst) aan wiens landschapsontwerpen een tentoonstelling is gewijd in het Biesboschmuseum, werkt er aan een achtste landartwerk. Flevoland en Zeeland hebben tradities in land art, in Emmen is de Spiral Hill van Robert Smithson, maar het is vooral Noord-Brabant waar letterlijk en figuurlijk ruimte lijkt te zijn om dit voort te zetten.

Landschap
Landschapsarchitect Dirk Sijmons zet tijdens de bijeenkomst uiteen hoe landschapsarchitectuur vanaf de vorige eeuw heeft geprobeerd om een culturele draai aan het landschap te geven, waarin kunst van belang is en waarin het beste resultaat wordt verkregen als er sprake is van samenspraak tussen de kunstenaar en de landschapsarchitect. Het helpt om Nederland weer tot kunstwerk te maken, te tonen dat dit land man made is: één groot kunstwerk. Kunstenaars geven daar een andere draai aan dan architecten of ontwerpers. Dat bewees Paul de Kort met zijn Wassende maan in Werkendam. Het werk maakt de getijdeslag van het Biesboschgebied aanschouwelijk op een manier die een architect niet zou verzinnen. Smallenburg waarschuwt dat kunstenaars wel voorbij de opdracht moeten komen, genoeg vrij moeten denken om tot iets nieuws te komen. In haar boek beschrijft ze de essentie van land art als autonoom, avontuurlijk, buitenproportioneel – eigenschappen in de VS die in Nederland in de polder tot een nieuwe traditie zijn gekomen.

Behoud en onderhoud4
Alle aanwezigen spreken hun zorgen uit over behoud, over het verdwijnen van opdrachten, van deze tradities. Sijmons oppert dat kunst ondergebracht zou moeten worden bij het beheer van de dijken, dan wordt land art daar automatisch onderhouden. Nut en schoonheid moeten volgens Sijmons meer geïntegreerd worden waardoor het onderhoud zeker gesteld kan worden. Het punt zijn de budgetrestricties bij grote openbare werken: gelden mogen enkel besteed worden aan het beheer van water, niet aan ontwerpen. Liesbeth Jans van bkkc weet dat Staatsbosbeheer ook onderhoud regelt maar dat het borgen van het onderhoud lastig is. Moeten we het dan uiteindelijk misschien toch maar teruggeven aan de natuur? Paul de Kort raadt aan om onderhoudskosten vooraf voor meerdere jaren op te nemen in het budget voor het kunstwerk.

Uit het publiek komt de mededeling dat het onderhoud van het werk in Flevoland is overgeheveld naar de provincie, die onderhoud geen hoofdzaak vindt; al wordt het werk van Libeskind momenteel gelukkig opgeknapt. Er zijn uitzonderingen. Hoorn heeft een groot kunstbudget doordat een toevoeging is gemaakt aan de percentageregeling: een half procent van de kosten voor het bouwrijp maken van grond is sinds enige tijd gereserveerd voor kunst. Dat is aardig opgelopen. Een vertegenwoordiger van de gemeente Veghel meldt dat het behoud van kunst daar valt onder het algemene beheer van de openbare ruimte. Dirk Sijmons noemt nog een troefkaart die kunst uit kan spelen, wat gewerkt heeft bij de schepping van het Museumbos in de Flevopolder, namelijk dat natuur geen opvattingen heeft. Dit in tegenstelling tot landgoederen die door families zijn gesticht en onderhouden. Een gebied zonder opvattingen of ziel, daar kan kunst het verschil maken. Met dat argument wist Titia Frieling Staatsbosbeheer te overtuigen, zegt Sijmons, en werd het Museumbos in Almere gestart, waarin kunstenaars de ruimte hebben om te werken aan nieuwe kunst in de natuur.

Na afloop van de discussie gaan de bezoekers zelf de natuur in, geen kunstgids maar een boswachter, die hen meeneemt naar de kunst in de omgeving, waar kunstwerken zijn te vinden van Frank Halmans, Jeroen Hoogstraten en Urs Pfannenmuller.

Op weg naar huis zoeken we nog naar Wassende maan van Paul de Kort. Verstopt in het landschap vinden we het en we aanschouwen het kunstwerk en het landschap, die perfect in elkaar opgaan.

bkkc.nl
biesboschmuseumeiland.nl


Volg ons op social media

Facebook
Facebook
Twitter
Instagram